Oestrogeen

Als je de 40 bent gepasseerd en informatie zoekt over de overgang dan ontkom je er niet aan….oestrogeen.

Oestrogeen is niet zomaar een hormoon dat iets met je vruchtbaarheid doet en verder met rust gelaten kan worden. Het zit overal. In je huid, je botten, je hersenen, je hart, je stemming. En als het gaat schommelen in de overgang, merk je dat op plekken waarvan je nooit had verwacht dat een hormoon er iets mee te maken had.

Waar is oestrogeen dan precies goed voor, en waarom veroorzaakt een dalend oestrogeenniveau tijdens de overgang zo veel klachten tegelijk? Geen droge medische opsomming, maar de uitleg die ik zelf had willen horen toen ik er middenin zat.

Wat is oestrogeen eigenlijk?

Oestrogeen is de verzamelnaam voor een groep hormonen die vooral in je eierstokken wordt aangemaakt. De bekendste vorm is oestradiol, en dat is meteen ook de vorm die tijdens je vruchtbare jaren de dienst uitmaakt.

Er zijn eigenlijk drie soorten. Oestradiol is dominant in je vruchtbare periode. Oestron neemt die rol over ná de overgang en wordt dan vooral in vetweefsel gemaakt. Oestriol speelt vooral een rol tijdens een zwangerschap. Voor dit artikel gaat het vooral om oestradiol, want die vorm daalt tijdens de overgang het hardst, en daar merk je het meest van.

Oestrogeen werkt via receptoren. Dat zijn een soort sloten waar het hormoon als sleutel op past, en zodra die sleutel past, geeft de receptor het signaal om een heel scala aan processen in die cel in gang te zetten. Twee typen zijn het belangrijkst: ERα en ERβ, en die zitten verspreid door bot, immuuncellen en talloze andere weefsels.

Niet alleen in je baarmoeder.

Ook in je hersenen. Je botten. Je huid. Je bloedvaten. Je hart.

Daarom voel je een verandering in oestrogeen niet op één plek, maar door je hele lijf.

Waar is oestrogeen goed voor?

Als je oestrogeen alleen kent van “de pil” of “menstruatie”, mis je het grootste deel van het verhaal.

Oestrogeen is eigenlijk een van de hardst werkende hormonen die je hebt: het stuurt processen aan in vrijwel elk orgaan waar je ooit bij stilgestaan hebt, en in nog veel meer weefsels waar je nooit aan zou denken.

Je cyclus en vruchtbaarheid. Dit is het bekendste stuk. Oestrogeen stuurt de opbouw van je baarmoederslijmvlies aan en werkt samen met progesteron om je cyclus in balans te houden.

Je botten. Oestrogeen remt de afbraak van botweefsel. Onderzoek laat zien dat oestrogeenreceptoren een sleutelrol spelen in het reguleren van je botdichtheid, in balans met de opbouw van nieuw botweefsel. Zodra dat hormoon wegvalt, versnelt de botafbraak. Dat is precies waarom botdichtheid zo’n aandachtspunt wordt rond de overgang, en waarom krachttraining juist nu zo’n verschil maakt.

Je hersenen en stemming. Oestrogeenreceptoren zitten verspreid door je hele brein, in gebieden die met geheugen, focus en emotieregulatie te maken hebben. Onderzoek met hersenscans laat zelfs zien dat de dichtheid van deze receptoren verandert tijdens de overgang, en dat die verandering samenhangt met de mate waarin vrouwen last hebben van stemmingsklachten en concentratieproblemen. Dat brain fog en stemmingswisselingen zo vaak samen opduiken in de overgang is dus geen toeval.

Je huid. Oestrogeen houdt je huid soepel, vochtig en elastisch, en een dalend niveau raakt tegelijk de collageenaanmaak, de vochthuishouding en het herstelvermogen. Merk je dat je huid ineens dunner of droger aanvoelt? Geen inbeelding.

Je hart en bloedvaten. Oestrogeen beïnvloedt je cholesterolgehalte en de soepelheid van je bloedvaten. Zolang je oestrogeenniveau stabiel is, geeft dat een zekere bescherming voor je hart- en vaatstelsel.

Je stofwisseling. Oestrogeen speelt mee in hoe je lichaam insuline verwerkt en waar je vet opslaat, en juist die twee dingen samen bepalen voor een groot deel hoe je lijf er de komende jaren uit gaat zien en hoe het aanvoelt. Tijdens de perimenopauze wordt die aansturing instabieler. Vetopslag verschuift vaker richting je buik. Je wordt gevoeliger voor insulineresistentie. Dat is één van de redenen waarom afvallen in de overgang ineens lastiger voelt dan pakweg tien jaar geleden.

Zoveel systemen, één hormoon. Snap je nu waarom een dalend oestrogeenniveau niet “gewoon een opvlieger erbij” is, maar een golf die door je hele lijf trekt?

Waarom daalt je oestrogeen tijdens de overgang?

Je eierstokken hebben een voorraad eicellen waarmee je geboren wordt, en die voorraad raakt na verloop van tijd op (geleidelijk, over decennia, tot er op een gegeven moment nog maar weinig van over is). Naarmate je dichter bij de perimenopauze komt, reageren je eierstokken minder voorspelbaar op de signalen van je hersenen.

Eerst schommelt het hevig. Dan neemt het geleidelijk af.

In de perimenopauze, de jaren vóór je laatste menstruatie, is dat schommelen vaak het probleem. De ene maand is je oestrogeen relatief hoog, de andere maand keldert het. Die grilligheid verklaart waarom klachten in deze fase zo wisselend kunnen zijn: de ene week voel je je prima, de andere week lijkt alles tegelijk mis te gaan.

Na de menopauze zelf stabiliseert het beeld weer, maar dan op een blijvend laag niveau. Onderzoek beschrijft deze aanhoudend lage oestrogeenspiegel als een fase die van invloed is op onder meer je hart- en vaatstelsel, je botten en je cognitieve functies. Niet iets om van te schrikken, maar wel iets om serieus te nemen: met de juiste voeding, beweging en eventueel ondersteuning kun je die impact echt beperken.

Wat merk je van een dalend oestrogeenniveau?

Herken je een aantal van deze signalen?

Opvliegers of nachtzweten. Stemmingswisselingen of sneller geïrriteerd zijn. Minder scherp kunnen denken, brain fog. Droge huid of vaginale droogheid. Slechter slapen. Gewrichtsklachten of stijfheid. Minder zin in seks.

Je hoeft ze niet allemaal te hebben.

Sommige vrouwen merken vooral fysieke klachten. Anderen vooral mentale.

En dat is precies waarom de overgang bij iedereen zo anders verloopt: het hangt af van welke systemen bij jou het gevoeligst reageren op die dalende oestrogeenspiegel.

Kan oestrogeen ook te hoog zijn tijdens de overgang?

Ja, en dat wordt vaak vergeten in het overgangsverhaal. Vooral in de perimenopauze, wanneer progesteron vaak sneller daalt dan oestrogeen, kan er tijdelijk een relatief teveel aan oestrogeen ontstaan. Dat heet oestrogeendominantie.

Denk dan aan gevoelige of pijnlijke borsten. Een opgeblazen gevoel. Hevigere menstruaties. Extra heftige stemmingswisselingen.

Het is niet per se dat je te veel oestrogeen aanmaakt. Het is de verhouding tussen oestrogeen en progesteron die uit balans raakt.

Wanneer moet je naar de huisarts?

Bij de meeste schommelingen is geduld en de juiste ondersteuning voldoende. Maar neem contact op met je huisarts bij aanhoudend zeer hevig menstrueel bloedverlies, plotselinge en hevige pijn op de borst, ernstige kortademigheid of als klachten je dagelijks functioneren blijven ontregelen zonder duidelijke verbetering. Twijfel je? Ga dan altijd langs, ook als het “waarschijnlijk gewoon de overgang” is.

Wat kun je zelf doen?

Je kunt je hormonen niet aan- of uitzetten met een schakelaar, maar je hebt wel invloed op hoe je lichaam ermee omgaat.

Voeding met fyto-oestrogenen, plantaardige stoffen die zich mild binden aan dezelfde receptoren als oestrogeen, kan verlichting geven. Denk aan lijnzaad, sojaproducten, kikkererwten, linzen en broccoli. Ze vervangen je eigen oestrogeen niet, maar ze kunnen de klap wat dempen.

Krachttraining is minstens zo belangrijk. Misschien wel belangrijker.

Omdat oestrogeen je botten beschermt, is juist nu het moment om je botdichtheid met beweging te ondersteunen. In plaats van erop te vertrouwen dat je lichaam het vanzelf regelt.

Slaap, stressregulatie en voldoende eiwitten spelen allemaal mee in hoe je lichaam met deze overgang omgaat.

Los van elkaar lijken het kleine dingen.

Bij elkaar opgeteld maken ze een groot verschil.

Mijn eigen ervaring

Ik wist ook niet dat één hormoon zoveel touwtjes tegelijk in handen had.

Ik dacht dat mijn slechte nachten kwamen door stress. Dat mijn stemming schommelde omdat ik “gewoon veel aan mijn hoofd had”. Dat mijn huid droger werd omdat ik ouder werd (nou ja, dat laatste klopte deels).

Pas toen ik begreep dat het allemaal met datzelfde dalende oestrogeen te maken had, viel het kwartje.

Geen losse verzameling toevalligheden.

Eén systeem dat aan het veranderen was.

Ik krijg vaker de vraag hoe het kan dat iemand zich ineens overal tegelijk anders voelt. Het antwoord zit meestal gewoon hier: bij dat ene hormoon dat overal bij betrokken is.