Psychische klachten in de overgang

Je wordt wakker. En voordat er iets is gebeurd, voel je het al.

Een zwaarte. Zonder duidelijke reden.

Later op de dag schiet je vol om iets kleins. Of om helemaal niets.

Je herkent jezelf niet meer helemaal. En dan die ene vraag, die steeds terugkomt: ben ik depressief, of is dit gewoon de overgang?

Als dit bekend voelt, sta je niet alleen. Psychische klachten in de overgang zijn een van de minst besproken kanten van deze levensfase, terwijl ze voor veel vrouwen juist het zwaarst wegen.

Wat zijn psychische klachten in de overgang?

Psychische klachten in de overgang gaan over wat er in je hoofd gebeurt, niet alleen over wat je lichaam doet. Je kunt last hebben van somberheid, prikkelbaarheid, piekeren, verminderde zin in dingen die je normaal leuk vindt, of een onrustig, gejaagd gevoel dat je niet goed kunt plaatsen. Bij sommige vrouwen komt daar angst bij, of zelfs paniekaanvallen die uit het niets lijken te ontstaan.

Deze klachten staan zelden op zichzelf. Ze lopen vaak samen op met stemmingswisselingen, slechte nachten en een hoofd dat voelt alsof het in de mist zit. Precies daarom is het zo lastig om te bepalen wat er nu eigenlijk aan de hand is. Is dit de overgang, of iets dat meer aandacht verdient?

Ben je depressief, of zit het in je hormonen?

Dit is misschien wel de belangrijkste vraag van dit artikel, en helaas ook de lastigste. Onderzoekers die richtlijnen opstelden voor huisartsen en specialisten benoemen het probleem expliciet: depressieve klachten en overgangsklachten overlappen zo sterk, dat zelfs behandelaars ze moeilijk uit elkaar kunnen halen.

Toch zijn er een paar aanwijzingen die kunnen helpen.

Overgangsklachten wisselen. Je hebt een mindere dag, gevolgd door een dag waarop het weer beter gaat. Een klinische depressie is anders: de somberheid en het verlies van interesse houden aan, bijna elke dag, gedurende minstens twee weken. Je voelt je hopeloos, waardeloos, of leeg, en dat gevoel trekt niet weg als de opvlieger voorbij is of als je een goede nacht hebt geslapen.

Een tweede aanwijzing is je voorgeschiedenis. Vrouwen die eerder in hun leven een depressie hebben gehad, bijvoorbeeld na een bevalling of in de aanloop naar hun menstruatie, hebben een grotere kans op een depressie tijdens de overgang. Dat maakt de overgang voor hen niet de oorzaak, maar wel een kwetsbaar moment.

Twijfel je? Ga er niet zelf mee zitten puzzelen. Een gesprek met je huisarts geeft duidelijkheid, en dat is precies waar dit soort twijfel voor bedoeld is: uitzoeken, niet uitzitten.

Waardoor ontstaan psychische klachten in de overgang?

De kern zit in je hormonen, maar het verhaal is genuanceerder dan “minder oestrogeen, dus somberder”.

Oestrogeen heeft invloed op stoffen in je hersenen die je stemming reguleren, zoals serotonine en dopamine. Wanneer je oestrogeenspiegel schommelt en daalt, raakt die regulatie tijdelijk uit balans. Onderzoek laat bovendien zien dat deze hormonale veranderingen samengaan met lichte ontstekingsprocessen in hersengebieden die betrokken zijn bij emotieregulatie, en met een verminderde energievoorziening van die gebieden.

Daar komt de context van je leven bovenop. De overgang valt voor veel vrouwen samen met een periode van drukte: werk, de zorg voor kinderen of ouders, veranderende relaties en de confrontatie met ouder worden. Slaaptekort door nachtzweten of opvliegers versterkt dat verder, want te weinig slaap maakt iedereen kwetsbaarder voor somberheid en piekeren.

Het is dus zelden één ding. Het zijn hormonen, slaap en levensfase die elkaar versterken.

Kan de overgang een depressie veroorzaken?

Ja, de kans op een depressie neemt aantoonbaar toe tijdens de perimenopauze. Onderzoek laat een 1,5 tot 3 keer hogere kans zien op een eerste of terugkerende depressie in deze fase, vergeleken met de jaren ervoor of erna. Wetenschappers noemen dit een “venster van kwetsbaarheid”: een periode waarin schommelende hormoonspiegels je gevoeliger maken voor stemmingsklachten.

Een gecontroleerde studie onderstreept dit: bij vrouwen die eerder een overgangsgerelateerde depressie hadden gehad, keerden de klachten terug zodra hun oestrogeenspiegel kunstmatig werd verlaagd, terwijl dit niet gebeurde bij vrouwen die oestrogeen bleven krijgen. Dat is sterk bewijs dat de hormonale schommeling zelf, en niet alleen de omstandigheden eromheen, een rol speelt.

Het goede nieuws? Dit betekent niet dat je hier machteloos in staat. Er is veel bekend over wat helpt, en beweging staat daarbij met stip op één.

Wat kun je zelf doen tegen psychische klachten in de overgang?

Beweging is een van de best onderzochte manieren om depressieve klachten in de overgang te verminderen. Meerdere meta-analyses laten een duidelijk effect zien: vrouwen die regelmatig bewegen, rapporteren minder depressieve klachten dan vrouwen die dat niet doen. Zowel duurtraining als krachttraining werkt, en de combinatie van beide blijkt het meest effectief.

Dat sluit precies aan bij waar ik in mijn coaching altijd op terugkom. Krachttraining doet meer dan je spieren sterker maken. Het geeft je hersenen letterlijk meer stabiliteit terug in een periode waarin veel wankelt.

Naast bewegen helpen een aantal andere dingen structureel mee: op vaste tijden naar bed gaan, minder alcohol, en voeding die je bloedsuiker stabiel houdt in plaats van pieken en dalen. Klein beginnen is genoeg. Eén wandeling. Eén avond eerder het licht uit.

Wanneer moet je naar de huisarts? Bij de volgende signalen is het tijd om dat gesprek niet langer uit te stellen:

• somberheid of lusteloosheid die bijna elke dag aanhoudt, langer dan twee weken
• je functioneert niet meer zoals je zou willen op werk of thuis
• gevoelens van hopeloosheid of waardeloosheid
• gedachten aan zelfdoding of het gevoel dat het leven geen zin meer heeft

Bij dat laatste punt: wacht niet op een afspraak. Bel je huisarts vandaag nog, of bel 113 Zelfmoordpreventie via 0800-0113. Je hoeft dit niet alleen uit te zoeken.