Progesteron

Je vindt online veel informatie over oestrogeen wanneer je leest over de overgang.

Maar er is nog een hormoon dat minstens zo belangrijk is.

Progesteron.

Wat doet progesteron eigenlijk, en waarom hoor je er zoveel minder over dan over oestrogeen? Terwijl dit hormoon bepaalt of je ‘s nachts doorslaapt, of je je rustig voelt of juist op scherp staat, en hoe je lichaam reageert op al die schommelingen die de overgang met zich meebrengt.

In dit artikel leg ik uit wat progesteron precies is, waar het vandaan komt, en wat het allemaal doet in je lichaam, met een lichte blik op wat er verandert zodra de overgang begint.

Wat is progesteron eigenlijk?

Progesteron is een hormoon dat je eierstokken aanmaken, vooral na de eisprong. Het woord zelf verraadt al iets van de functie: “pro-gestatie”, oftewel voor de zwangerschap. Progesteron maakt je baarmoederslijmvlies klaar om een bevruchte eicel te ontvangen, en houdt het rustig als je niet zwanger bent.

Maar progesteron doet veel meer dan alleen dat.

Wat doet progesteron in je lichaam?

Als je progesteron alleen kent van “de zwangerschapshormonen”, mis je een groot deel van het verhaal.

Je cyclus. Progesteron stabiliseert je baarmoederslijmvlies na de eisprong en werkt samen met oestrogeen om je cyclus in balans te houden. Zonder progesteron zou je baarmoederslijmvlies zich ongecontroleerd blijven opbouwen.

Je hersenen. Dit is misschien wel het minst bekende, maar meest voelbare effect. Progesteron wordt in je hersenen omgezet in een stofje met de naam allopregnanolon. Dat stofje bindt aan dezelfde receptoren als, bijvoorbeeld, kalmerende medicatie. Het zorgt voor rust. Voor een gevoel van ontspanning. Voor beter slapen.

Je stemming. Doordat allopregnanolon inwerkt op het kalmerende GABA-systeem in je hersenen, hangt je progesteronniveau nauw samen met hoe prikkelbaar of juist ontspannen je je voelt. Onderzoek naar de overgang laat zien dat een daling van progesteron en allopregnanolon samenhangt met verminderde GABA-activiteit, en dat dit weer in verband wordt gebracht met wisselende stemming, een grotere gevoeligheid voor stress, en slaapproblemen.

Dus als je je afvraagt waarom je bij de ene cyclusfase relaxter bent en bij de andere juist prikkelbaar: dat is voor een groot deel progesteron aan het werk, of juist het gebrek eraan.

Wat gebeurt er met progesteron in de overgang?

Hier wordt het interessant. Want progesteron is meestal het eerste hormoon dat begint te dalen als de overgang start, nog vóór oestrogeen serieus in beweging komt.

Dat komt doordat progesteron alleen aangemaakt wordt na een eisprong. En in de perimenopauze worden je cycli grilliger. Soms is er wel een eisprong, soms niet. Het resultaat: je progesteronniveau schommelt heen en weer, met periodes waarin het flink lager ligt dan je gewend was.

Oestrogeen blijft in die fase vaak nog relatief op peil, of schommelt juist hevig. Het gevolg is een soort scheefgroei: verhoudingsgewijs krijg je tijdelijk meer oestrogeen dan progesteron. Artsen noemen dat wel eens “oestrogeendominantie”, al is dat eigenlijk een té simpele term voor iets dat behoorlijk complex is.

Na de menopauze, als de eisprongen helemaal stoppen, daalt progesteron vervolgens door naar een niveau dat nauwelijks meer meetbaar is.

Het is dus niet “tussen je oren” als je merkt dat je anders reageert op dezelfde dingen als vroeger. Er zit een chemisch verhaal achter.

Kun je progesteron zelf beïnvloeden?

Deels. Niet door een supplement te slikken en te hopen op een wonder, zo werkt het namelijk niet, maar wel door je lichaam de juiste omstandigheden te geven.

Even een paar vragen om bij stil te staan:

Slaap je structureel te weinig of te onregelmatig? Sta je continu “aan” door stress, werk of zorgtaken? Eet je voldoende, of sla je regelmatig maaltijden over? Beweeg je te veel én te intensief, zonder herstel?

Chronische stress speelt hierbij een aardige rol. Je bijnieren gebruiken namelijk dezelfde bouwstof als progesteron om cortisol te maken. Dat gebeurt zodra je stresshormonen langdurig hoog blijven. Dat wordt weleens het “pregnenolon-steal”-principe genoemd. Of dat mechanisme letterlijk zo werkt, is nog niet volledig bewezen. Maar het onderliggende idee wordt breed onderschreven: chronische stress zet je hormoonbalans onder druk.

Slaap, rust, voeding en spierbehoud zijn dus geen bijzaak. Ze zijn het fundament waarop je hormoonhuishouding rust.

Saai advies, ik weet het. Maar wel het advies dat het meeste verschil maakt.

Progesterontherapie: wat zegt de wetenschap?

Voor sommige vrouwen is leefstijl niet genoeg, en dan komt hormoontherapie in beeld. Wat weten we daar wetenschappelijk over?

Een gerandomiseerd, placebogecontroleerd onderzoek onder vrouwen na de overgang liet zien dat orale, gemicroniseerde progesteron opvliegers en nachtzweten duidelijk sterker verminderde dan een placebo. Een latere Canadese studie onderzocht hetzelfde bij vrouwen die nog middenin de perimenopauze zaten, met nog wisselende cycli. Daar was het resultaat genuanceerder: op de objectieve klachtenscore was het verschil met placebo klein, maar de vrouwen die progesteron gebruikten rapporteerden zelf wél een duidelijk sterkere verbetering in nachtzweten en slaapkwaliteit dan de placebogroep.

Dat past bij wat we vaker zien: perimenopauze is hormonaal instabieler en grilliger dan de postmenopauze, waardoor onderzoek er ook lastiger op reageert. Eerlijke wetenschap betekent ook eerlijk zijn over die nuance.

Een overzichtsartikel dat meerdere onderzoeken samenvat, concludeert dat gemicroniseerde progesteron bij vrouwen in de overgang effectief lijkt tegen opvliegers en nachtzweten, de slaap verbetert, en over het algemeen goed verdragen wordt.

Wil dit zeggen dat progesterontherapie voor iedereen de oplossing is? Nee. Het is een optie, geen wondermiddel, en de juiste vorm, dosering en timing verschilt per situatie. Bespreek dit altijd met een arts die bekend is met bio-identieke hormoontherapie.

Wanneer is het slim om je progesteron te laten checken?

Een eenmalige bloedwaarde zegt vaak weinig, omdat progesteron nu eenmaal schommelt gedurende je cyclus, en gedurende de perimenopauze nog grilliger dan normaal. Toch zijn er momenten waarop het zinvol is om met je huisarts te overleggen:

aanhoudende, hevige stemmingswisselingen die je dagelijks functioneren belemmeren extreem onregelmatige of zeer hevige menstruaties slaapproblemen die weken tot maanden aanhouden klachten die passen bij een schildklierprobleem, want dat kan overgangsklachten nabootsen

Twijfel je? Laat er dan naar kijken.

Mijn eigen ervaring

Ik herken het zelf ook. Perioden waarin ik me zonder duidelijke reden gejaagd voelde. Nachten waarin ik klaarwakker naar het plafond lag, terwijl er inhoudelijk niets mis was met mijn dag.

Pas toen ik snapte wát er hormonaal gebeurde, viel het kwartje. Het was geen zwakte. Het was geen “even flink doorzetten”. Het was een biologisch proces waar ik grip op kon krijgen, zodra ik wist waar ik moest beginnen: slaap, stressherstel, voeding, en voor mijn klanten, soms een gesprek met een arts over hormoontherapie.